ZENICA – Novi izvještaj CEE Bankwatch Network upozorava da planovi za izgradnju spalionica i suspaljivanje otpada u termoelektranama na ugalj u gradovima širom Zapadnog Balkana – posebno u Podgorici, Zenici i Tuzli – predstavljaju ozbiljan finansijski i zdravstveni rizik. U izvještaju se vlasti i energetske kompanije pozivaju da odustanu od tih projekata.
Prema navodima iz izvještaja, Crna Gora i Bosna i Hercegovina razmatraju spaljivanje otpada uprkos izuzetno niskim stopama reciklaže – oko 3,7% u Crnoj Gori i svega 1% u Bosni i Hercegovini. Uvođenje spaljivanja dodatno bi usporilo razvoj sistema reciklaže i odvojenog prikupljanja otpada, u koje su već uložene desetine miliona eura kroz EU fondove i nacionalne budžete.
Iako su formalno preuzele EU zakonodavstvo, nijedna zemlja Zapadnog Balkana u praksi ne primjenjuje hijerarhiju upravljanja otpadom. Prevencija, ponovna upotreba i reciklaža ostaju marginalne, dok dominiraju odlaganje i planovi za spaljivanje miješanog otpada, što je u direktnoj suprotnosti sa evropskim pravilima.
„Spalionice nisu moderna rješenja za cirkularnu ekonomiju, već skupa infrastruktura koja gradove zaključava u višedecenijsku zavisnost od miješanog otpada i obeshrabruje ulaganja u prevenciju, reciklažu i ponovnu upotrebu“, navodi se u izvještaju. Takvi projekti zahtijevaju dugoročne garancije isporuke otpada i stvaraju višedecenijske finansijske obaveze, jer se ugovori obično zaključuju na period od 20 do 30 godina.
Denis Žiško iz Aarhus centra BiH ističe da političari u regionu očito ne razumiju principe cirkularne ekonomije i dekarbonizacije, budući da spaljivanje otpada predstavljaju kao dio tih procesa.
„Spaljivanje prekida ciklus kruženja materijala jer nepovratno uništava resurse koji bi se mogli reciklirati ili ponovo upotrijebiti. Osim toga, emituje CO2 i druge opasne polutante. Krajnje je vrijeme da vlasti prestanu obmanjivati građane i uspostave održive sisteme upravljanja otpadom, koji smanjuju emisije i štede energiju potrebnu za proizvodnju novih materijala“, naglašava Žiško.
Izvještaj takođe potvrđuje da nijedna zemlja regiona nema dovoljno adekvatno tretiranog otpada za planirane kapacitete, što ih dovodi u rizik dugoročne zavisnosti od uvoza otpada.
Na to ukazuju i iskustva iz razvijenih evropskih zemalja poput Švedske, čije su spalionice postale zavisne od stranog otpada kako bi ostale isplative.
Vanja Cicmil iz organizacije Zero Waste Montenegro upozorava da Crna Gora još nije izgradila osnovne elemente sistema upravljanja otpadom.
„Preskakanje tih koraka vodi ka dugoročnoj zavisnosti od rješenja koja nisu u skladu sa principima cirkularne ekonomije. Ako govorimo o pravednoj tranziciji i klimatskoj pravdi, ulaganja treba usmjeriti ka smanjenju otpada i jačanju lokalnih kapaciteta, a ne u projekte koji nas dugoročno ograničavaju. U suprotnom, rizik i troškovi ostaju lokalnim zajednicama, dok se resursi nepovratno gube“, navodi Cicmil.
Čak i novije evropske spalionice uzrokuju ozbiljna zagađenja. U Harlingenu u Holandiji koncentracije toksičnih materija u površinskim vodama izmjerene su na nivoima 138 puta višim od dozvoljenih za pitku vodu, dok su koncentracije dioksina u zemljištu bile sedam puta veće nego prije puštanja postrojenja u rad. U Ivry-sur-Seine kod Pariza zabilježena je kontaminacija zemljišta iznad EU granica u blizini škola i parkova.
Planovi u regionu već duže vrijeme nailaze na otpor javnosti i institucija. U Tuzli je 2025. godine obustavljeno planirano „eksperimentalno“ suspaljivanje otpada u termoelektrani, nakon protivljenja Gradskog vijeća i građana zbog netransparentne procedure i izostanka procjene uticaja na zdravlje i okoliš.
U Zenici su planovi za spalionicu izazvali proteste zbog zabrinutosti za kvalitet vazduha. U Podgorici, iako je, prema navodima gradske uprave, završena studija izvodljivosti za spalionicu vrijednu 200 miliona eura, taj dokument nije javno dostupan.
Spalionice proizvode i velike količine opasnog otpada – između 26 i 40% spaljenog materijala ostaje kao toksični pepeo kontaminiran teškim metalima i dioksinima, za koji ni Crna Gora ni Bosna i Hercegovina nemaju adekvatnu infrastrukturu za zbrinjavanje.
Nataša Kovačević iz CEE Bankwatch Network poziva vlade i energetske kompanije da odmah obustave planove za izgradnju spalionica i kospaljivanje u termoelektranama na ugalj, te da se fokusiraju na jačanje sistema upravljanja otpadom – odvojeno prikupljanje, reciklažu, kompostiranje, anaerobnu digestiju i čiste izvore toplote poput toplotnih pumpi, solarnih termalnih sistema i geotermalne energije.
Posebno zabrinjava činjenica da elektroenergetske kompanije, poput EPBiH, razmatraju spaljivanje otpada u zastarjelim termoenergetskim postrojenjima u Tuzli i drugim gradovima. Njihova adaptacija za bezbjedno suspaljivanje zahtijevala bi dodatna ulaganja od više desetina miliona eura po bloku, uz rizik da ta ulaganja postanu „nasukana imovina“ zbog sve strožih EU pravila o emisijama i ugljeniku.