BANJALUKA – Dok vlasti intenzivno rade na ućutkivanju kritičkih medija donošenjem represivnih zakona, istovremeno izostaje svaka ozbiljna namjera da se uvede red među stotinama portala koji šire dezinformacije i propagandu.
To potvrđuje i podatak Savjeta za štampu i online medije BiH koji je u svom posljednjem istraživanju utvrdio da na našem malom tržištu postoji 488 portala od čega ih čak 40 odsto nema nikakve ili potpune informacije o vlasništvu i redakciji.
Prema riječima sagovornika CAPITAL-a, ovakvi mediji se obično pojavljuju pred izbore ili po potrebi da se promoviše određeni kandidat i njegova partija ili da se diskredituje ili satanizuje protivnik i njegova politička opcija.
Mnogi među njima iza prividne transparentnosti kriju nejasne vlasničke odnose, političke interese i sistematsko kršenje profesionalnih standarda za koje za sada niko ne odgovara.
Prema riječima profesora na Univerzitetu Istočno Sarajevo Vuka Vučetića, koji je realizovao ovo istraživanje sa profesoricom Univerziteta u Sarajevu Lejlom Turčilo, transparentno medijsko vlasništvo trebalo bi da bude imperativ u savremenom medijskom okruženju.
“Problem nastaje u društvima u kojima je nivo medijske pismenosti nizak. Publika tada često nema kapacitet niti svijest da vrši pritisak na medije da budu transparentni. Zato ona ostaje formalni ideal, a ne stvarna društvena praksa“, kaže Vučetić.
Kaže da se povjerenje ne gradi na transparentnom i odgovornom radu medija, već prije svega na ideološkim i političkim identifikacijama publike.
“Mediji koji se uklapaju u dominantne narative određene zajednice ili političke opcije mogu uživati povjerenje svoje publike čak i kada su vlasnički odnosi nejasni, što dodatno relativizuje značaj transparentnosti u praksi, iako ona ostaje ključna normativna vrijednost profesionalnog novinarstva“, kaže Vučetić.
Ko finansira portaloide
Kaže da je opšti trend da manja mjesta imaju mali broj portala, koji funkcionišu kao digitalna ekstenzija njihovih javnih medija, čime se zadovoljavaju osnovne informativne potrebe lokalne zajednice. Veći urbani centri imaju znatno veći broj portala, što otvara pitanje njihovog finansiranja i stvarne uloge.
Pojavljuju se naglo, bez impresuma, a nerijetko služe interesima pojedinaca, političkih subjekata ili određenih ideoloških agendi, što se direktno odražava na pad profesionalnih standarda.
“Istraživanje je pokazalo i da nemali broj portala ima nepotpun impresum ne zato što kriju nešto, već zbog nedovoljne informisanosti. Kao da dio vlasnika i urednika nije upoznat sa Kodeksom za štampu i online medije BiH. Negdje postoji ime urednika i adresa, ali ne i broj telefona, dok drugdje to postoji, ali nema elektronske pošte“, kaže Vučetić.
Novinar i profesor na Nezavisnom univerzitetu u Banjaluci Mladen Bubonjić kaže da se nepotpunim impresumima često pokušava fingirati transparentnost.
“Dovoljno je da pogledate sadržaj koji neki portal proizvodi i da vam bude jasno zašto nema impresuma ili zašto je nepotpun. Jasno se vidi propaganda ili zagovaračko novinarstvo. Ovaj obrazac nije nov i postoji godinama, ako ne i decenijama, za potrebe plasiranja lažnih vijesti i spinova. Takav sadržaj sa sumnjivih izvora se često prenosi u medijima koje finansira država, poput RTRS-a i SRNA-e“, objašnjava Bubonjić.
Nesagledive posljedice laži
Kaže da nije rijetkost da se prenose spinovani sadržaji sa takvih portaloida iz Srbije i to da bi se zametnuo trag izvora i odgovornost za napisano.
“Oni prenesu informaciju, navedu odakle su preuzeli i tu se završava pitanje izvora. Već u sljedećem tekstu zovu svoje stručnjake i kontekstualizuju i komentarišu tu informaciju, koja je u stvari poluistina ili čak laž, i javnosti je predstavljaju kao provjerenu i tačnu. Laž se legitimizuje i niko više ne postavlja pitanja o autentičnosti“, objašnjava Bubonjić.
Kada su u pitanju zakoni, Bubonjić govori da su oni veoma zastarjeli ili u fazama izrade, a neki od njih su čak u potpunosti u suprotnosti sa demokratskim principima.
“Tu posebno mislim na Republiku Srpsku i posljednje represivne zakone za koje ne znamo ko ih piše i zašto se za njihovu izradu ne konsultuju medijski profesionalci. Kod nas je pogubno što zvanične institucije kriju informacije ili izbjegavaju precizne odgovore“, kaže Bubonjić.
Ističe da je kod nas veliki problem i to što su oni koji kreiraju norme isti koji bi ih prvi kršili i širili dezinformacije.
“Samoregulacija kod nas vrijedi samo za kritičke medije, a svi ostali, čak i da imaju svijest o tome, jednostavno ne vide kršenja. Ništa im nije sporno ako služe dominantnoj ideologiji i vlastima. To je širi društveni problem preostao iz prošlog sistema u kojem se vlast ne smije dovoditi u pitanje“, kaže Bubonjić.
Dodaje da je Evropska unija ova zakonska pitanja odavno riješila, ali da ni ona do sada nije do kraja uspjela da iskorijeni ovu pojavu.
Nema zakona, nema obaveze
Razlog zbog kojeg građani i dalje nemaju pouzdane informacije o vlasnicima većine medija najviše leži u tome što nema zakona, kažu u Mediacentru u Sarajevu.
“Iako je Ministarstvo komunikacija i transporta BiH prošle godine formiralo Radnu grupu za izradu prednacrta zakona, do danas nije postignut konkretan rezultat. U složenom medijskom sistemu kakav postoji u BiH, transparentnost vlasništva je ključna kako bi građani mogli razumjeti kontekst medijskog sadržaja, ali i kao polazna osnova za sprečavanje koncentracije vlasništva i monopola“, kažu u Mediacentru.
Ističu da u ovom smislu BiH kasni za regijom. Registar medija u Srbiji pokrenut je početkom 2015. godine, kao centralizovana elektronska baza podataka koju vodi Agencija za privredne registre, na osnovu prethodno usvojenog Zakona o javnom informisanju i medijima.
“Novim Zakonom o javnom informisanju i medijima iz prošle godine dodatno je ojačana transparentnost vlasništva nad medijima i povećan broj podataka koji se moraju upisati u Registar medija. Predstavnici medijske zajednice i civilnog sektora u Srbiji, međutim, ukazuju na nedosljednu primjenu zakona“, kažu u Mediacentru.
Crna Gora, kao i BiH, još uvijek čeka na regulisanje ovog pitanja. Reformom medijskih zakona u Crnoj Gori iz 2024. godine usvojeni su Zakon o medijima, Zakon o javnom medijskom servisu i Zakon o audiovizuelnim medijskim uslugama (AVMU), ali je pitanje transparentnosti vlasništva nad medijima ostalo netaknuto.
Situacija je bolja u drugim zemljama iz naše šire regije koje su članice Evropske unije, poput Slovenije koja je prošle godine usvojila zakon o medijima usklađen sa EMFA-om.
Ovaj sadržaj je proizveden uz finansijsku podršku Evropske unije. Sadržaj je isključiva odgovornost portala Capital.ba i ne odražava nužno stavove Evropske unije.