BANJALUKA – Sudovi u Bosni i Hercegovini koji odlučuju o kleveti, profesionalnim standardima i odgovornosti novinara i njihovih redakcija nikada nisu uveli u praksu pojam vještaka za medije, čime bi omogućili redovne stručne konsultacije i procjene odgovornosti za objavljene sadržaje.
Iako se u novinarskim krugovima i ranije često diskutovalo da li je potrebno uvesti ovu kategoriju među vještake ekonomske, građevinske, elektro i mašinske struke, nepostojanje vještaka za medije ili novinarstvo ponovo je aktuelizovano nakon istorijskog nazadovanja Republike Srpske kroz rekriminalizaciju klevete.
Novinari govore da bi u nekim procesima protiv medija i novinara kakvi su kleveta, govor mržnje, povreda ugleda, ali i kršenje autorskih prava, stručno savjetovanje i procjena stručnjaka mogli biti od presudnog značaja za ishod.
Novinar i urednik Đorđe Vujatović kaže mu je poznato da su samo u nekim procesima po tužbama zbog govora mržnje konsultovali eksperte iz oblasti novinarstva koji su davali mišljenje o profesionalnim standardima.
“Definitivno je potrebno da postoje jedna određena vrsta tih sudskih vještaka, posebno u procesima iz krivičnog prava, za nova krivična dijela. Kleveta je rekriminalizovana i vjerovatno će to zahtijevati angažovanje vještaka. Što se tiče sudija u postupcima koji se odnose na klevetu, iskustvo nas uči da obično imaju dovoljno razumijevanja. Sjećam se da smo čak u jednom slučaju dobili obrazloženje na 11 strana na kojih je sudija veoma jasno definisala šta su javni interesi i zbog čega je donijela oslobađajuću presudu“, objašnjava Vujatović.
Kaže da je vidljivo da postoji definisana praksa kod određenog broja sudija koji rade veoma dobar posao, ali da je definitivno da pravosuđe trpi veliki politički pritisak i kontrolu. Ipak, smatra da u slučajevima kada su tužioci visoke političke ličnosti, dolazi do drugačijeg postavljanja situacije u kojoj je evidentno malo drugačije postupanje sudije i posmatranje pitanja javnog interesa.
“Ne vjerujem da bi se uvođenjem prakse konsultovanja sudskih vještaka za medije stvorio dodatni pritisak, ali trebali bi na neki način odgovoriti na pitanje koji su to standardi za profesionalno izvještavanje i u kojim slučajevima bi se oni angažovali. Što se tiče kompetentnosti, definitivno bi to trebali da budu profesori novinarstva, ljudi koji imaju neku vrstu dodatne težine u svom radu. Međutim, pitanje je sada koliki je kvalitet nekih profesora i koliko su oni uopšte sami upoznati sa profesionalnim standardima, šta znaju iz praktičnog rada, a šta je pitanje samo teorijskog znanja“, kaže Vujatović.
Ministarstvo se ovim pitanjem nije bavilo
Na pitanje da li su razmatrali uvođenje sudskih vještaka za medije i novinare, u Ministarstvu pravde RS su rekli da se do sada time nisu bavili.
“Uvođenje bilo koje nove oblasti vještačenja zahtijevalo bi inicijativu nadležnih institucija i sprovođenje dodatnih stručnih i pravnih analiza. Sudija u svakom pojedinačnom postupku procjenjuje da li je potrebno stručno znanje. Pitanja iz oblasti medija (na primjer, kleveta, povreda ugleda, tumačenje objavljenog sadržaja) uglavnom su pravne, a ne stručne prirode. Takva promjena bi podrazumijevala određene izmjene zakonskog okvira“, rekli su u Ministarstvu pravde RS.
Međutim, novinari pričaju i to da pored sudija koji su dobro proučili medije i javni interes, postoje i oni koji ne razumiju kako mediji funkcionišu, šta je posao novinara, te vjeruju da bi baš zato bilo korisno da postoje sudski tumači iz oblasti medija.
Novinarka Ljiljana Smiljanić kaže da bi ova kategorija pred sudovima bila korisna možda i u slučajevima koje mediji otkrivaju i objavljuju u vezi raznih zloupotreba, nezakonitih radnji i sličnim situacijama. Međutim, iako za njima potreba postoji, Smiljanić ističe da je pod znakom pitanja ko su ljudi koji bi bili kompetentni za ovaj posao.
“U zemlji gdje je medijska scena neuređena, a medijska pismenost na jako niskom nivou, koga mi uopšte smatramo novinarom, a koga profesionalnim novinarom? Druge oblasti su uglavnom zakonski regulisane i onda se tim zakonima vode procedure za polaganje ispita za sudskog tumača. Kako bi kod nas izgledao taj ispit i ko bi bio “ispitivač”? I tu nailazimo na prostor za zloupotrebe. Kad su u pitanju mediji, tu oblast samo novinari žele da regulišu kako treba, da bi mogli da rade svoj posao profesionalno i budu zaštićeniji, dok oni koji inače pišu zakone žele više kontrole, a manje profesionalnih medija“, kaže Smiljanić.
Realan strah od mogućih zloupotreba
Kaže da se u situaciji u kojoj se nalazimo, kada se koriste sve prilike za represiju medija, postavlja pitanje ko bi bio taj koji bi mogao nepristrasno i objektivno da istumači ono što se od njega traži. Zbog toga smatra da uvijek postoji strah od zloupotrebe.
“Koliko sam mogla da primijetim, naročito posljednjih nekoliko godina, kod nas se sve koristi za ograničavanje rada novinara i medija, koji zaista žele da profesionalno rade taj posao i da izvještavaju o temama od javnog interesa. Ko želi da bude nečije glasilo nema tih problema. Zbog toga imam razloga da sumnjam da bi i takva vrsta sudskog vještaka mogla da bude iskorištena tako, odnosno zloupotrebljena“, kaže Smiljanić.
Takođe, upozorava na postojanje nedefinisanih standarda u pravosuđu u smislu odnosa prema novinarima.
“Fascinantan mi je odnos sudija prema medijima kad su u pitanju predmeti koje novinari prate. Neko dozvoli snimanje, neko zabrani, ali dozvoli da novinar prisustvuje. Neko dozvoli video, ali ne fotografisanje ili tonsko snimanje. Mislim da se i iz tih odluka može naslutiti nivo razumijevanja medija i načina rada. Naravno, riječ je o ozbiljnim predmetima i u nekima je sigurno opravdana neka od zabrana, ali bi to trebalo definisati bolje. Odnedavno postoji Vodič za medije VSTS-a, ali još ne vidim ujednačenu praksu. Edukacija u tom smislu je potrebna i sudovima i tužilaštvima, a i nama novinarima”, kaže Smiljanić.
Vještaci su potrebni
Dugogodišnji sudski vještak ekonomske struke i direktor Centra za vještačenje “Zenit” Dragan Salić smatra da su, kao i za sve oblasti, tako i u novinarstvu neophodni profesionalni, stručni, nezavisni, tačni, objektivni i realni sudski vještaci.
“Potrebno je da organi pravosuđa na nivou BiH sprovedu procedure i imenuju takve vještake. Oni bi onda mogli ući u sudove i u zvaničnom statusu dati nalaze sa mišljenjima. Da bi pravosuđe ba nivou BiH imalo kvalitetne presude, moraju postojati vještaci iz novinarske struke koji će svojim mišljenjem, uz pomoć metodologije, profesionalnih standarda i procedura, da razjasne po definisanim zadacima ono što sud ili tužilaštva od njih budu tražili“, kaže Salić.