BANJALUKA – Poništavanje ekoloških dozvola pred sudovima u BiH i uspješno dokazivanje da kompanije koje planiraju eksploataciju prirodnih resursa ne ispunjavaju uslove za zakonit rad, do sada nisu dale željene rezultate, jer nadležna ministarstva i pored presuda izdaju nova rješenja.
Takvom praksom da se presude sprovode tek formalno uz minimalne izmjene dokumenata, sporni projekti uspješno se nastavljaju, a građani i aktivisti ostaju pred sudovima u začaranom krugu.
Takve situacije smo vidjeli do sada nebrojeno puta, a jedna od najpoznatijih je nezakonito otvaranje rudnika u Bistrici kod Prijedora. Iako su teslićkoj kompaniji „Drvo-Export“ čak dva puta sudovi poništavali ekološke dozvole, oni su ih obnavljali u kratkom roku, o čemu je CAPITAL tada pisao.
Ipak, to nije uticalo na investitora koji je nakon eksploatacije ostavio devastirano područje.
Ekološka dozvola za malu hidroelektranu „Jovići“ na rijeci Plivi u Šipovu više puta je poništavana pred sudom, ali je svaki put izdavana nova uz formalne izmjene.
Sagovornici CAPITAL-a kažu da se ovo stalno događa i da su na kraju građani prepušteni sami sebi, jer pravosuđe jednostavno nema snagu da zaustavi ovakve projekte.
Koordinatorka Koalicije za Plivu iz Centra za životnu sredinu Nataša Mazalica kaže da smo u posljednje vrijeme svjedoci uhodanog modela postupanja u ovim situacijama i da su primjeri svuda oko nas.
Sudske presude bez pravne snage
“Područja bogata biljnim i životinjskim vrstama, zdrave rijeke i šume, područja od kojih žive lokalne zajednice, posljednjih godina lako postaju plijen, dok institucije i vlast okreću glavu od svog naroda i rade efikasno isključivo ako to pogoduje investitorima. Napomenuću slučajeve u dolini Plive, gdje se geološka istraživanja trenutno sprovode na istražnom polju “Sinjakovo”. Uprkos sudskim presudama, prvobitno rješenje kojim se dopušta istraživanje produženo je još dva puta. Iako ne postoji prepreka da bi se zamisao investitora preispitala, Ministarstvo energetike i rudarstva RS u stanju je da uporno izdaje nova kako bi oni nesmetano radili“, kaže Mazalica.
Ističe da kompanija koja ih radi ne posjeduje vodne akte za zahvatanje površinske vode, a da nije poznato gdje se one ispuštaju.
“Kompanije koje vrše geološka istraživanja ne moraju da posjeduju adekvatne dozvole iz ove oblasti, što inspekcije ne prepoznaju, pa tako svojim odgovorima tvrde da nema ama baš nikakve štete po životnu sredinu. Bušenja se vrše nekoliko godina. Od početka je bilo problema, od nezakonitog snimanja teritorije do prelaska teretnih kamiona od 40 tona preko mosta koji je tada imao oznaku od 12 tona, pucanja fasada na kućama usljed vibracija, ali to nije uticalo da se preispitaju dozvole“, kaže Mazalica.
Dodaje da za investitore i vlasti koje ostaju uz njih očigledno nema prepreka i da im sudske presude nisu nikakva smetnja.
Kao drugi povezan slučaj navodi uporno izdavanje rješenje za ekološku dozvolu za MHE “Jovići” na rijeci Plivi.
U ovom slučaju, Centar za životnu sredinu je dva puta utuživao rješenje, te je presudom poništena ekološka dozvola. Nakon obje presude, Ministarstvo za prostorno uređenje, građevinu i ekologiju RS je vrlo brzo izdalo nova rješenja o ekološkoj dozvoli, praktično bez mnogo značajnih izmjena.
Institucije na strani investitora
“Pitamo se, koja je svrha institucija, kada iste ne rade za svoje građane? Na kraju, građani postaju sve više svjesni da su ostavljeni i prepušteni sami sebi pa je to jedan od razloga sve većeg broja udruživanja i kreiranja pokreta“, kaže Mazalica.
Jedan od tih je i Koalicija za Plivu, formirana na skupu u Jezeru 14. marta ove godine. Njeni članovi su grupe građana i pojedinci iz doline Plive (Jajce, Jezero, Šipovo, Mrkonjić Grad) koji žele da zaštite rijeku Plivu. Mazalica podsjeća da će zbog ovih istraživanja danas u Jezeru biti održan protest.
Aktivistkinja Fondacije “Atelje za društvene promjene” i pravna zastupnica Azra Berbić ističe da se redovno suočavaju sa ovim problemom: da sud poništi dozvole, pa čak i ekološke studije o uticaju na životnu sredinu, a da ih resorna ministarstva potom ponovo izdaju bez suštinskih izmjena.
“Problem je što sud donese takvu odluku, kaže da se mora izdati novo rješenje i otkloniti nedostaci. Nije da zaobilaze presude, ali nas uvuku u procese bez kraja. To je najteži dio ekoloških borbi. Ekološka udruženja sa građanima, opravdano osporavaju projekte kakvi su male hidroelektrane. Jasno je da ih lokalne zajednice ne žele i da postoji veoma negativan uticaj na okolinu i biodiverzitet. U procesu izdavanja ekoloških dozvola resornih ministarstava uopšte nije rijetkost da je manjkava ekološka dozvola ili studija uticaja. Opravdano se pokrenu postupci da se one ponište, ali ministarstvo ih samo ponovo izda“, kaže Berbić.
I ona ističe primjer iste situacije na projektu MHE na rijeci Plivi u Šipovu, ali ne samo “Jovići” nego i “Kužo”.
Tri tužbe bez efekta
“Tamo je Fondacija AKT sa organizacijom Čuvari Plive podnijela treću tužbu zbog izdavanja ekološke dozvole za “Joviće”, a sada ulazimo prvi put u proces sa MHE “Kužo”. Dakle, mi se uključujemo pravovremeno i sudovi prepoznaju postojanje problema. Kod ovih projekata posebno ističemo i znamo da nema nikakvog javnog interesa. Efekat MHE je višestruko opasan za prirodu, biodiverzitet, ali i ljude. Ipak, to ministarstvima nije prepreka da pogoduju investitorima“, kaže Berbić.
O načinu da se sudske presude samo formalno ispoštuju a da se udovolji i investitoru govorio je i banjalučki advokat Din Tešić.
On kaže da treba imati u vidu postojanje krivičnog djela protiv životne sredine u Republici Srpskoj.
“Za ugrožavanje životne sredine nepropisnim građenjem objekata i postrojenja zaprijećena je kazna zatvora od dvije do osam godina. Zakon pokriva situacije izgradnje bez ekološke dozvole, rada bez procjene uticaja na životnu sredinu i kršenje uslova zaštite prirode. Bitno je da se fokusiramo na to da mora postojati odgovornost onoga koji je omogućio investitoru izdavanje nezakonite dozvole“, kaže Tešić.
Ističe da bi aktivisti, organizacije i drugi koji se bore za ostvarivanja svojih ekoloških prava trebali da podnose krivične prijave nadležnom tužilaštvu kako bi ih pokrenuli da se počnu baviti i ovom vrstom krivičnih djela.
“Krivične prijave treba podnositi kako protiv investitora tako i protiv službenog lica koje pogoduje investitoru da dobije nezakonito građevinsku dozvolu“, kaže Tešić.
Dodaje da nema sumnje da postoji ostvarivanje neke vrstu pogodnosti, “a što je isto tako i krivično djelo, kako primanje, tako i davanja mita”.