Ko su dobitnici, a ko gubitnici u kapitalizmu

BEOGRAD, Mnogi dobitnici iz socijalizma kapitalizam su dočekali kao gubitnici. Vojna lica, stjuardese, taksisti, novinari, glumci uglavnom se u kafanskim razgovorima prisjećaju vremena kada su imali društveni status ili zarađivali paprene novce.
Profesori se, s druge strane, još oporavljaju od šoka devedesetih, dok lekari i sudije muku muče s oreolom najkorumpiranijih osoba. Za to vrijeme, sitni menadžeri „ubijaju” po pet hiljada evra mjesečno jer bez naglaska govore engleski, dok su vladike ušle u „audije”, a gejmeri do bankovnih računa, napravljenih na softverima u pauzama pucačkih igara.
Naš najpoznatiji psihoterapeut Zoran Milivojević kaže da je do promjene društvenog položaja i degradacije nekih profesija došlo jer njihovi pripadnici više ne mogu poštenim radom sebi da obezbijede normalan život.
– Zbog toga ljudi više ne žele da budu u tim profesijama. Poželjne su postale profesije u kojima se poseduje neka moć, odnosno novac, a koje nisu tako blizu politike jer je i bavljenje politikom postalo nešto što se smatra nepoželjnim. To su one profesije za koje ljudi misle da njihovi pripadnici dobro prolaze i imaju dobrobit za sebe i koje ljudi u istraživanjima ocenjuju kao dobre da se njima bavi njihovo dete ili da se njihovo dete uda ili oženi sa nekim iz te profesije. Danas su cenjene one profesije koje su povezane sa moći, ali ljudi prema njima imaju ambivalentan stav. Sa jedne strane su fascinirani, a sa druge ih preziru jer misle da su ljudi došli do moći na nepošten način – objašnjava Milivojević.
Zoran Stojiljković, profesor FPN-a, objašnjava da je pao kritički naboj i značaj medija i stručne javnosti.
– U prvi plan su izbile profesije koje se bave manipulacijom informacijama i nekom vrstom komercijalnog ili političkog marketinga i oglašavanja, jer to donosi prihode. Tu su i ekonomisti. I sveštenici su na neki način popravili svoj položaj. Položaj glumaca se promenio jer su sada više izloženi tržištu, a ranije su bili zaštićeni u okviru značajnijih sredstava koje je davala država. Sada su mnoga zanimanja i profesije gurnuti pod diktat tržišta, konkurencije i snalaženja – kaže Stojiljković.
Zanimljiva je definicija srednje klase Milka Štimca, predsjednika Komisije za hartije od vrijednosti, koji je pisao doktorsku disertaciju na ovu temu. On kaže da je pogrešno mišljenje da srednju klasu čine slobodne profesije – ljekari, profesori, novinari, koji su, u stvari, samo pojavni oblik razvijene srednje klase. Srednju klasu čini sloj stanovništva koji ima dvojake prihode, od rada bilo koje vrste i prihod od kapitala.
– To znači da se prihod od rada dopunjava tako što se kapital negdje ulaže i od toga dobija prihod – na berzi, ima kamatu od obveznica, izdaje nekretninu. Pripadnik srednje klase mora da stoji na dvije noge – radnom odnosu i kapital odnosu, zato se i zove srednja klasa jer na lijevoj strani od njega imate čist radni odnos i proleterijat, a sa druge strane, desno, imate čist, krupni kapital. Na primjer, ljekar koji ima vikendicu nije srednja klasa, ali automehaničar koji ima stan koji izdaje jeste – objašnjava Štimac.
Promjenio se cjelokupni društveni sistem
Psihoterapeut Zoran Milivojević objašnjava da se promjenio cjelokupni društveni sistem, ne samo ekonomije, već i društveni odnosi, vrijednosti i pogledi na svijet. Ono što je bila vrijednost u socijalizmu, nije vrijednost u kapitalizmu, i obrnuto. Generacije su bile vaspitavane da je materijalista nešto veoma negativno. Međutim, upravo je lični interes osnova kapitalizma, želja da se ima, da se posjeduje, da se bude bolji od drugih. A takva promjena je potpuna revolucija, okretanje stvari naglavačke.
– Mnogi nisu ni shvatili šta se događa u ekonomskoj sferi. Ljudi su verovali da su došla neka „luda vremena” i da će se jednog dana stvari vratiti na staro. I u tome su jako pogrešili. Čak postoji izraz „tranzicijski gubitnici”, kao da su ljudi sami krivi što se promenio svet u kome žive. Pobednici su oni koji koji su prilagodili svoj pogled na svet i svoje vrednosti novom sistemu – kaže Milivojević.  Press