SARAJEVO – Hipoteke kojima su elektroprivrede u Federaciji Bosni i Hercegovini osigurale kredite kod banaka su prijetnja imovini tih preduzeća vrijednoj blizu 300 miliona KM – oba elektroprivredna preduzeća imaju veći broj kredita, a posljednjih par godina i pad prihoda, upozoravaju ekonomski stručnjaci.
„Odgovornost za ovakve rezultate poslovanja formalno snose rukovodstva ovih preduzeća, ali suštinski resorna ministartsva i vlade koja imenuju uprave“, upozorava ekonomista Admir Čavalić, predsjednik Odbora za ekonomsku i finansijsku politiku Predstavnčkog doma Parlamenta FBiH.
Naime Kancelarija za reviziju institucija u FBiH utvrdila je da je EP HZ HB pod hipoteku stavila poslovnu zgradu u Mostaru procijenjenu na 65,8 miliona KM za kredit od 65 miliona KM kod UniCredit Banke, a EP BiH je pod hipoteku stavila imovinu procijenjenu na 214,7 miliona KM.
Iz EP BiH nisu odgovorili na upit portala interview.ba koja imovina je pod hipotekom i kod koje banke.
No, ranije su pojedini poslanici u Parlamentu FBiH upozoravala da je poslovna zgrada EP BiH pod hipotekom konzorcija banaka koji čine Sberbank BH, Intesa Sanpaolo Banka BiH i NLB Banka.
„Elektroprivreda BiH je založila nekretnine u vezi kredita koji se odnose na realizaciju izgradnje Bloka 7 u Termoeletrani Tuzla. A sada znamo da od tog projekta nema ništa. To je potvrdila i Vlada FBiH, tako da se rizici u vezi datih hipoteka povećavaju i očekujem probleme u vezi toga. Problematično je da nemamo transparentne komunikacije u vezi i projekta i kredita. Bojim se da će krizno komuniciranje na ovu temu početi tek kad bude prekasno i kada nastane šteta. Pad prihoda, kako se vidi iz revizorskih izvještaja, za obje elektroprivrede, EP HZHB i EP BiH, predstavlja izuzetan problem za koji se ne nazire rješenje. I to će vjerovatno usložniti situaciju sa kreditima, posebno onim koji su osigurani hipotekama“, upozorava Čavalić.
Mač sa dvije oštrice
Ekonomista Aleksandar Draganić smatra da “kredit jeste mač sa dvije oštrice, ali da ipak nema velikog rizika jer će obje ove kompanije uvijek proizvoditi i prodavati struju, a banke znaju da one moraju postojati”.
„Banka bi tim preduzećima dale kredite i bez garancije. I mislim da je to bilo pro-forme, ne vjerujem da tu ima ikakvog rizika. Osim toga, banke znaju da u svakom trenutku mogu da blokiraju račune tih preduzeća i naplate svoje. Što se tiče imovine – oni mogu svoju imovinu dati kao hipoteku ako imaju odluke unutrašnjih organa i elaborate. Ali je problem stvarno vlasništvo i šta je čije jer imovina nije upisana, nije definisano šta kome pripada. No, tu ima drugi problem – prema starom Zakonu o javnim nabavkama kredite je trebalo tražiti kroz proces javnih nabavki jer je to nabavka novca. Ali ako idete u proces traženja ponuda za određeni iznos pod određenim uslovima nećete moći ispoštovati dogovore sa svojim bankama. Može se pojaviti neka treća banka i eto problema“, pojašnjava Draganić.
Prema revizorskom izvještaju o poslovanju EP HZ HB u 2022. godini ovo preduzeće je na kraju godine imalo obaveze po kreditima u iznosu 161,4 miliona KM.
„Krediti su ugovoreni u valuti EUR, osim kredita Međunarodne asocijacije za razvoj – IDA koji su ugovoreni u SDR. Ugovore sa kreditorima je zaključila Bosna i Hercegovina, a Društvo je zaključilo supsidijarne ugovore sa Federacijom Bosne i Hercegovine u skladu sa osnovnim ugovorima. Tokom godine je vršeno servisiranje duga na osnovu otplatnih planova prema Federalnom ministarstvu finansija osim kredita UniCredit bank“, pišu revizori.
Gubitak, a plate rastu
U tom izvještaju stoji i da je EP HZ HB tokom 2022. godine zabilježila pad prihoda u odnosu na ranije godine što je rezultiralo gubitkom od 81 milion KM, dok su samo troškovi plaća i ostalih ličnih primanja za 7,4 miliona veći nego godinu ranije.
Uz to, oni su električnu energiju nabavljali po prosječnoj cijeni koja je veća od prosječne prodajne cijene.
Zaključak revizora je da ”preduzeće sa tekućim sredstvima (106.769.279 KM) nije u mogućnosti izmiriti tekuće obaveze (109.606.160 KM)”.
Takođe, konstatovano je da je akumulirani (neraspoređeni) gubitak ovog preduzeća je 104.771.260 KM.
S druge strane, ovom preduzeću kupci duguju skoro 387 miliona KM i to Aluminij d.d. Mostar (292.929.132), Klinička bolnica Mostar (19.785.813) P.S. Vitezit (5.495.498) Vodovod Mostar (2.479.021), ali i GEN-I d.o.o. Sarajevo (17.083.098 KM), Interenergo d.o.o. Sarajevo (10.731.004 KM), Danske Commodities BH d.o.o. Sarajevo (4.661.900 KM), HSE BH energetsko preduzeće d.o.o. Sarajevo (4.059.253 KM), JP Elektroprivrede BiH d.d. Sarajevo (2.735.383 KM). (Podsjećanja radi, 2020. godine je uprava EP HZ HB dug Aluminijuma – više od 99 miliona KM – riješila tako što je umanjila vrijednost kapitala preduzeća.)
Prema podacima Finansijsko-informatičke agencije FBiH EP HZ HB je 2022. godinu imala prihode od 401,6 miliona, rashode od 456,8 miliona i godinu završila s gubitkom od 81 milion KM.
Založene nekretnine
EP BiH je na kraju 2022. godine imala ukupne obaveze po kreditima 242,4 miliona KM – dugoročni dio 194.920.156 KM i kratkoročni dio 47.488.500 KM, koji se najvećim dijelom odnose na finansiranje obnove i revitalizacije proizvodnih, prijenosnih i distributivnih kapaciteta; izgradnju novih proizvodnih i objekata za prenos i distribuciju električne energije.
„Ugovore sa kreditorima zaključila je država Bosna i Hercegovina, a Društvo je zaključilo supsidijarne ugovore sa Federacijom BiH kojim su preuzeti svi uslovi iz osnovnih ugovora… Obaveze po kreditu prema konzorciju banaka Sberbank BH, Intesa SanPaolo Banka BiH i NLB Banka se servisiraju direktno prema kreditorima“, takođe je jedan od zaključaka revizora.
Napomena je i kako je “Društvo založilo nekretnine procijenjene tržišne vrijednosti od cca 214.689 hiljada KM radi osiguranja povrata pozajmljenih kreditnih sredstava koja se najvećim dijelom odnose na realizaciju Projekta izgradnje Bloka 7 u TE Tuzla”.
Nije promaklo revizorima i da su na poziciji “Investicija u toku” iskazana ulaganja u iznosu od 94.530.543 KM za izgradnju Bloka 7 Termoelektrane Tuzla.
No, realizacija ovog ugovora obustavljena iako je plaćen avans u iznosu od 211.917.603 KM, a Društvo kreditno zaduženo kod stranih i domaćih banaka u ukupnom iznosu od 1.342.144.929 KM.
Zato oni skreću pažnju na potrebu hitnog rješavanja statusa ove investicije u skladu sa zaključenim ugovorom, čije odgađanje može prouzrokovati štetu i dodatne troškove za Društvo kao nosioca aktivnosti.
Dugovanja, obećanja
EP BiH je tokom 2022. godine ostvarilo prihode u iznosu od 1,3 milijarde KM (90,76 miliona KM od izvoza) što je manje u odnosu na planiranih 1,4 milijarde, ali više u odnosu na 1,119 milijardi KM iz 2021, no dobit je u 2022. za oko 4 miliona manja nego 2021. Istovremeno je u 2022 proizvedeno manje struje nego 2021. godine (12,4 posto manje) i manje od planirane za 2022. (7,7 posto manje), ali je prodato više nego je proizvedeno što podrazumijeva nabavku električne nergije na tržištu. Broj kupaca u 2022. godini je bio 797.260 i veći je u odnosu na prethodnu godinu za 9.092.
Ovom preduzeću kupci duguju 129 miliona KM od čega 108 miliona kupci u BiH: Arcelor Mittal d.o.o. Zenica (9.872.897 KM), Alpiq Energija BH d.o.o. Sarajevo (2.475.595 KM), Toplana Zenica d.o.o. Zenica (2.193.387 KM), GEN – I d.o.o. Sarajevo (1.620.326 KM), Željezara Ilijaš d.d. Ilijaš (993.624 KM), JP Željeznice Federacije BiH d.o.o. Sarajevo (988.285 KM), Tvornica cementa Kakanj d.d. Kakanj (976.293 KM), JP Elektroprivreda HZHB d.d. Mostar (995.856 KM)…
Prema podacima Finansijsko-informatičke agencije FBiH EP BiH je 2022. godinu završila sa prihodima od 1,3 milijarde KM i rashodima od 1,13 milijardi, te dobiti od 6,1 milion KM.
Prezaduženost u RS
U Elektroprivredi Republike Srpske koja je holding sastavljen od više preduzeća kažu da nemaju kredite osigurane hipotekama,a li svi dostupni podaci govore da su prezaduženi.
„Jedini veliki kredit koji imamo, a koji smo dobili od kineskih kreditora, smo osigurali garancijom Vlade Republike Srpske“, kaže za interview.ba Luka Petrović, direktor ovog preduzeća.
Nema detaljne revizije
Detalja o njihovom poslovanju nema jer Kancelarija za reviziju u RS nije radila reviziju poslovanja Holdinga u cjelini.
No, u Službenom glasniku BiH broj 49 iz 2023. godine je objavljeno da je Vijeće za državnu pomoć BiH ocijenilo da garancija za dugoročno zaduženje emisijom vlastitih obveznica u iznosu od 32,8 miliona KM koju je Mješoviti holding “Elektroprivreda Republike Srpske” Matično preduzeće Trebinje – Zavisno preduzeće “Elektrokrajina” dobilo od Ministarstva finansija i Ministarstva energetike i rudarstva Republike Srpske “nije u skladu sa Zakonom o sistemu državne pomoći u Bosni i Hercegovini”.
Tada su zatražene izmjene garancije, a prema medijskim izvještajima iz 2021. godine Elektroprivreda Republika Srpska se na Bečkoj berzi zadužila putem emisije obveznica za 140 miliona eura. Pri čemu je garant bila Vlada RS.
Emisija po emisija akcija
Pojašnjenja radi, Elektroprivreda RS je mješoviti holding sastavljen od 11 preduzeća: HE na Trebišnjici, HE na Vrbasu, HE na Drini, Rudnik i TE Gacko, Rudnik i TE Ugljevik, Elektro-Hercegovina, Elektrodistribucija Pale, Elektro Bijeljina, Elektro Doboj, Elektrokrajina i Istraživačko razvojni centar za energetiku Istočno Sarajevo.
Prema podacima Komisije za hartije od vrijednosti RS samo u 2022. godini se Elektrodistribucija Pale emisijom akcija zadužila za pet miliona KM, a HE Trebišnjica za 280 miliona KM (drugom emisijom akcija). Prema nezvaničnim informacijama preduzeću Rudnik i TE Ugljevik je nedavno odbijen za kredit jer je ocijenjeno kao kreditno nesposobno.
Urednik portala Capital.ba Siniša Vukelić za Interview pojašnjava da Elektroprivreda RS kao centrala ne može ni imati kredite jer nema imovine, ali da su zavisna preduzeća u problem.
„Zavisna preduzeća uzimaju kredite i za operativne troškove, ali za veća zaduženja traže garancije od Vlade RS jer banke ili kreditori više ne žele da im daju kredite, ne vjeruju da ih mogu vratiti“, kaže Vukelić.
Na web-strani Agencije za posredničke, informatičke i finansijske usluge Banja Luke posljednji dostupni podaci o poslovanju ovog preduzeća datiraju iz 2016. godine.
Uz sve ovo sve elektroprivrede su opterećene većim brojem tužbi s milionskim potraživanjima tižitelja i neizvjenim ishodima i koliko god djelovalo da su elektroprivredna preduzeća u Bosni i Hercegovini još uvijek dominantni dobavljači električne nergije vrlo brzo će i u BiH biti uspostavljena berza struje, a kupcima se otvoriti mogućnost da je kupuju negdje drugdje što bi moglo dodatno otežati položaj ovih preduzeća.
„Postoje rizici za obje elektroprivrede u FBiH i potrebno je da se vodi računa o tim hipotekama, posebno ako uzmemo u obzir energetsku krizu kojoj svjedočimo i nemogućnost adekvatnog restruktuiranja ovih poduzeća“, upozorava Čavalić. Interview.ba
