BiH i Srbija deset godina prave energetsku predstavu za Brisel  

• CBAM je od januara direktan finansijski teret na fakturama izvoznika
• Oko 70 odsto proizvedene električne energije u BiH dolazi iz uglja
• Stvarni nosilac tranzicije u BiH je privatni sektor

BANJALUKA – Vlasti u Bosni i Hercegovini i Srbiji potrošile su deset godina na stvaranju administrativnog paravana iza kojeg pokušavaju da sakriju izostanak stvarne energetske tranzicije.

Dok se u kabinetima usvajaju dokumenti o „zelenoj“ budućnosti vazduh i dalje smrdi na spaljen ugalj jer su energetski sistemi i dalje čvrsto vezani za ovaj energent.

Međutim, ulazak u 2026. godinu za ove dvije zemlje označava kraj perioda u kojem je dekarbonizacija bila isključivo administrativno pitanje i deklarativna obaveza jer  mehanizam za prekogranično prilagođavanje ugljenika (CBAM) od januara postaje direktan finansijski teret na fakturama izvoznika koje isporučuju Evropskoj uniji, svom najvećem spoljnotrgovinskom partneru.

Naime, riječ je o svojevrsnoj ekološkoj carini na robu koja u EU stiže iz zemalja koje nemaju porez na zagađenje.

Primjera radi, ako je u izradi nekog proizvoda korištena struja iz termoelektrana na ugalj, njegova cijena će drastično skočiti i samim tim proizvod će biti manje konkurentan.

Izvoznici će biti u obavezi kupovati i sertifikate za svaku tonu emitovanog CO2. To je direktna posljedica neusvajanja EU ETS sistema (domaćeg tržišta emisijama), zbog čega će novac od ovih penala, umjesto u domaće ekološke projekte, odlaziti direktno u budžet EU.

Istraživanje portala CAPITAL je pokazalo da vlasti imaju deklarativnu opredijeljenost,  ali da je stvarni nosilac tranzicije privatni sektor.

Na papiru su trenutno milijarde maraka vrijedni ugovori vezano za projekte u oblasti obnovljivih izvora energije, ali malo koji od njih se realizuje.

Stvorena je svojevrsna energetska fatamorgana, gdje vidimo nešto što ne postoji jer smo godinama izloženi političkom marketingu koji vješto prikriva činjenicu da energetski sistem i dalje suštinski počiva na eksploataciji uglja.

Podaci su neumoljivi. Dvije susjedne zemlje dobijaju oko 70 odsto električne energije iz termoelektrana.

Pored toga, pojedini slučajevi ukazuju na to da države bukvalno sabotiraju građansku energiju, izuzetno važan segment u procesu dekarbonizacije.

Riječ je o konceptu u kojem obični ljudi prestaju biti samo pasivni kupci struje i postaju prosumeri – oni koji istovremeno proizvode, troše i dijele sopstvenu čistu energiju.

Kroz formiranje energetskih zajednica, mogu udruživati sredstva kako bi gradili zajedničke solarne krovove, čime se direktno smanjuju računi za struju i jača energetska nezavisnost lokalnih sredina.

Umjesto da profit od prodaje energije odlazi isključivo velikim korporacijama, ovaj model omogućava da se novac zadrži u lokalnom budžetu i usmjeri na obnovu fasada, toplotne pumpe i bolji životni standard.

NDC: Javno obećanje kao omča oko vrata

Bosna i Hercegovina i Srbija su ratifikacijom Pariskog sporazuma 2017. godine prihvatile globalni cilj ograničenja rasta temperature, dok su se Sofijskom deklaracijom (2020) politički obavezale na rad ka postizanju karbonske neutralnosti do 2050. godine.

Važno je naglasiti da, iako Deklaracija implicira duboku dekarbonizaciju, ona pravno ne nameće eksplicitnu zabranu uglja niti fiksni zakonski rok za njegovo potpuno ukidanje, već postavlja politički smjer ka zelenoj budućnosti.

Prema ažuriranom nacionalno utvrđenom doprinosu (NDC) za BiH iz 2021. godine, država je postavila cilj smanjenja emisija za oko 33 odsto do 2030. godine u odnosu na 1990. godinu, dok bi uz međunarodnu pomoć taj procenat mogao dostići 37 odsto.

Srbija je svojim NDC-om iz 2022. godine predvidjela još ambicioznije smanjenje od 40,1 odsto do 2035. godine u odnosu na baznu godinu.

Kroz Ugovor o Energetskoj zajednici, obje zemlje su preuzele obaveze usklađivanja sa ekološkim standardima EU (poput LCPD i IED direktiva), što u praksi znači stroga ograničenja emisija koja čine rad starih termoelektrana ekonomski i tehnički neodrživim.

Države su se takođe obavezale na izradu Integrisanih energetskih i klimatskih planova (NECP), koji treba da trasiraju put ka udjelu obnovljivih izvora energije iznad 40 odsto do 2030. godine.

Iako nema zakona o zabrani uglja, preuzeta obaveza pravedne tranzicije jasno ukazuje na pripremu za postepeno gašenje rudarskih sektora radi socijalne stabilnosti regija.

To znači da će u dvije zemlje oko 32.000 radnika u rudnicima i termoelektranama ostati bez posla. U cjelokupnom sistemu Elektroprivrede Srbije, koji obuhvata rudnike i termoelektrane, zaposleno je oko 20.000 radnika, dok je u BiH to 12.000.

Međutim, treba napomenuti i to da je riječ o regijama u kojima je privreda jako oslonjena na rudarstvo, pa će indirektni udar biti još veći.

Na kraju, dekarbonizacija ostaje proces uslovljen dostupnošću finansijskih i tehničkih resursa, pri čemu brzina zavisi od spremnosti institucija da političke deklaracije pretoče u funkcionalnu zakonsku regulativu.

Eksperti: Od „simulacije“ do „perfektne oluje“

Iako su strateški ciljevi definisani, struka upozorava da su BiH i Srbija ostale zarobljene u fazi planiranja, dok stvarna implementacija na terenu opasno kasni.

Profesor emeritus na Fakultetu elektrotehnike u Tuzli Mirza Kušljugić, ekspert iz oblasti elektroenergetskih mreža i sistema ocjenjuje da se u regionu sprovodi proces koji naziva „simuliranom tranzicijom“, gdje vlasti pod spoljnim pritiskom usvajaju regulative koje suštinski ne razumiju niti planiraju implementirati.

„Mi preuzimamo taj regulatorni okvir, ali ga ne implementiramo. Pod vanjskim pritiskom pravimo planove i dokumente jer smo obavezni, ali ih ne shvatamo ozbiljno. Očigledno je da ni vlade ni elektroprivrede nisu ušle u tranziciju“, upozorava Kušljugić.

Ovakva inertnost, po njegovoj ocjeni stvara rizik od potpunog ekonomskog kolapsa u regijama koje zavise od fosilnih goriva.

Kušljugić ističe da, ukoliko se nastavi sa ignorisanjem digitalizacije i decentralizacije, regionu prijeti scenario kojim se više neće moći upravljati.

„Ako nastavimo simulirati, velika je opasnost da dođemo do perfektne oluje, odnosno do procesa kojima se ne može upravljati“, zaključuje on.

Rješenje vidi u drastičnom pojednostavljenju pravila za male proizvođače i maksimalnom korištenju fleksibilnosti postojećih hidroelektrana koje bi služile kao baterije za balansiranje energije iz sunca i vjetra.

Na sličan problem u Srbiji ukazuje Ognjan Pantić, ekspert za javne politike energetske tranzicije u “Beogradskoj otvorenoj školi”, fokusirajući se na to da države izbjegavaju da povuku jasne poteze kada su u pitanju najveći zagađivači, čak i kada to nalažu decenijski sporazumi.

„‘Slon u sobi’ i dalje ostaju termoelektrane. Srbija je kroz ključna strateška dokumenta praktično odbila da se decidno izjasni o tačnom datumu dekarbonizacije. Termoelektrane Kolubara i Morava trebalo je da prestanu sa radom još 2023. godine, prema Ugovoru o osnivanju Energetske zajednice“, podsjeća Pantić.

On predlaže da država konačno povuče hrabar korak i definiše precizne datume gašenja najnerentabilnijih postrojenja, uz istovremeno usmjeravanje subvencija ka socijalno ugroženim građanima za energetsku sanaciju domova, umjesto subvencionisanja fosilnih giganata.

Ovaj skroman napredak potvrđuje i Nihad Harbaš, predsjednik uprave konsultantske kuće „nLogic Advisory“ iz Sarajeva, koji naglašava da ratifikacija međunarodnih ugovora nije isto što i njihovo ispunjavanje. On upozorava da BiH i dalje suštinski zavisi od uglja, što izlaže privredu ogromnim rizicima.

„Napredak ostaje veoma skroman i ograničen. On se uglavnom svodi na ratifikaciju međunarodnih sporazuma i usvajanje studija, dok je stvarna implementacija na terenu izrazito spora. BiH i dalje ima visoku zavisnost od uglja, koji čini oko 70 odsto u proizvodnji i potrošnji energije“, navodi Harbaš.

Kao nulti prioritet, Harbaš predlaže hitnu izgradnju infrastrukture, prenosne i distributivne mreže, te fokus na smanjenje potrošnje energije kroz energetsku efikasnost prije nego što se uopšte počne govoriti o novim proizvodnim kapacitetima.

S druge strane, tamo gdje zakoni postoje, često se koriste na način koji obeshrabruje obične građane.

Iz Centra za životnu sredinu Banjaluka ističu apsurdnu situaciju u kojoj se novac građana usmjerava ka velikim igračima, dok se mala, građanska energija sabotira ili ostaje na nivou eksperimenta.

„Nijedna marka od sredstava koja uplaćujemo za obnovljive izvore energije putem računa nije vraćena građanima, nego se daje privatnicima za velike solarne elektrane. Kad bi se taj novac vratio ljudima kroz fasade, toplotne pumpe ili solare na krovovima, pomak bi bio momentalno vidljiv golim okom“, kaže Dragan Ostić iz ove nevladine organizacije.

Ostić insistira na promociji koncepta zajednica obnovljive energije i masovnim subvencijama koje bi građane direktno motivisale da postanu prosumeri, čime bi se ubrzala tranzicija „odozdo“.

Generalno, stambeni fond u BiH predstavlja jedan od najvećih energetskih rasipnika u Evropi, upravo zbog činjenice da je većina objekata građena bez ikakve ili sa minimalnom termoizolacijom.

Rezultati popisa iz 2013. godine pokazuju da čak 25,9 odsto objekata u Bosni i Hercegovini nema završenu fasadu, dok je u 26,9 odsto fasada urađeno naknadno.

Srpski stručnjak za energetiku Željko Marković mišljenja je da obnovljivi izvori energije sami po sebi neće biti dovoljni da zamijene dugogodišnju zavisnost od uglja.

On zadržava dozu rezerve da će se postavljeni ciljevi ispuniti i smatra da je za stabilan sistem neophodno razmišljati o rješenjima koja su u regionu decenijama bila tabu tema, poput nuklearne energije.

„Ne postoji jednoznačno rješenje koje će zamijeniti termoelektrane. Potrebna je kombinacija, ali treba otpočeti i sa razvojem nuklearnih elektrana kao rješenjem za srednji rok. Čini mi se da je konsenzus među stručnjacima razvoj konvencionalne nuklearne elektrane kao prioritet, a potom i upotreba malih modularnih nuklearnih blokova“, navodi Marković.

Izvoz pod hipotekom ugljenika

Dok mnogi na vlasti dekarbonizaciju i dalje ne shvataju kao ozbiljan problem, privreda obje zemlje ulazi u zonu visokog rizika jer od januara 2026. godine CBAM prestaje biti teorija i postaje direktan trošak.

Podaci Spoljnotrgovinske komore BiH su alarmantni. Ukupan izvoz proizvoda obuhvaćenih ovim mehanizmom u 2025. godini iznosio je 3,08 milijardi KM, od čega je čak 61,9 odsto usmjereno na tržište EU.

Posebno su ranjivi sektori cementa i aluminijuma, koji u EU plasiraju preko 87 odsto svoje proizvodnje, što ih čini gotovo potpuno zavisnim od evropskih klimatskih pravila.

Iako u 2025. izvoz električne energije bilježi pad udjela prema EU na 41,04 odsto (vrijednost od 356,6 miliona KM), ostaje kritičan zbog direktne veze proizvodnje sa visokim emisijama CO2.

Slična situacija je i u Srbiji, gdje Privredna komora upozorava da je preko dvije trećine ukupnog izvoza usmjereno ka EU, pri čemu su energetski intenzivne grane poput metalurgije i hemijske industrije najizloženije.

„Odgovor institucija nije u potpunosti adekvatan dinamici promjena koje donosi CBAM, jer BiH još uvijek nema funkcionalan sistem trgovine emisijama (ETS) niti jasno definisan model oporezivanja ugljenika“, ističu u Spoljnotrgovinskoj komori BiH.

Iz Privredne komore Srbije stiže upozorenje da će udar CBAM-a biti i širi i dublji nego što se prvobitno predviđalo.

Dok BiH trenutno brine za cement i aluminijum, Srbija se sprema za scenario u kojem će se od 1. januara 2028. na udaru naći i takozvani downstream proizvodi – oni koji su dalje u lancu vrijednosti.

„Evropska komisija planira proširenje CBAM na oko 180 dodatnih proizvoda. To su motorna vozila, komponente, kućni aparati poput veš mašina i frižidera, ali i poljoprivredne mašine i industrijski roboti. Sektor metalurgije je najizloženiji jer je EU naše najveće izvozno tržište, a gvožđe, čelik i aluminijum su ključni artikli“, ističu za CAPITAL u Privrednoj komori Srbije.

Obje komore se slažu u jednom – dekarbonizacija više nije ekološko pitanje, već ključni preduslov da domaći proizvodi uopšte ostanu na policama evropskog tržišta.

Institucionalni optimizam protiv energetske realnosti

Nasuprot oštrim kritikama struke, zvanični odgovori nadležnih institucija odišu oprezom i fokusom na očuvanje postojećeg sistema pod krinkom „postepene tranzicije“.

Iz Ministarstva energetike i rudarstva Republike Srpske poručuju da dekarbonizaciju vide kao dugoročan proces koji ne smije ugroziti energetsku bezbjednost.

„Zatvaranje termoelektrana ne može biti naglo, već mora biti pažljivo planiran proces, s obzirom na to da one obezbjeđuju više od 60 odsto proizvodnje struje i direktno zapošljavaju oko 5.000 radnika. S rezervom posmatramo pozive na ubrzano zatvaranje iz pojedinih evropskih krugova“, navode oni.

Iako stručnjaci govore o zastoju – iz Banjaluke se hvale papirima. Ističu da su dodijeljene koncesije za obnovljive izvore snage 2.297 MW, vrijedne 5,29 milijardi KM.

Ipak, realnost na terenu pokazuje da je izgrađeno tek 513 MW. Pokazuju to podaci koje su nam upravo oni dostavili.

Pominju i Elektroprivredu Republike Srpske naglašavajući da su njihovi ključni projekti poput HE Dabar (160 MW) i vjetroparka Hrgud nešto na čemu bi se mogla zasnivati čistija energetska budućnost.

Slično je i u Federaciji BiH, gdje se spas traže u gasifikaciji i međunarodnim kreditima.

Dok Federalno ministarstvo energetike, rudarstva i industrije ističe uspjehe u energetskoj efikasnosti, ključni izazov ostaju rudarske regije za čiju se sanaciju sprema projekat vrijedan 79,9 miliona evra.

„Vlada FBiH ne planira nagli prekid rada rudnika. Cilj je da te regije postanu nova energetska čvorišta, a ne pusta mjesta“, poručuju iz Federalnog ministarstva.

Dok su entitetska ministarstva iz BiH ponudila odgovore, resorno Ministarstvo rudarstva i energetike Srbije ostalo je nijemo na upit portala CAPITAL.

Ipak, stavovi koje je ministarka Dubravka Đedović Handanović nedavno, početkom februara ove godine iznijela na Svjetskom samitu vlada u Dubaiju, jasno otkrivaju u kojem pravcu Beograd planira „zelenu“ budućnost.

Ona je ocijenila da su geopolitički potresi, prvenstveno rat u Ukrajini, trajno ogolili ranjivost evropske energetike i pokazali da brzi prelasci na nove sisteme nisu mogući bez ozbiljnog ekonomskog kočenja i rasta cijena.

Reforme kao ključ za sef

Dok domaće institucije često ističu nedostatak sredstava kao glavni razlog zastoja, iz Delegacije Evropske unije u BiH naglašavaju da su značajna sredstva već na raspolaganju, ali da njihovo povlačenje koči nedostatak zakonskog okvira.

Jasno poručuju da BiH još uvijek mora usvojiti državni zakon o klimatskim promjenama i strategiju prilagođavanja kako bi se uopšte uskladila sa pravnom stečevinom EU.

„Zemlja treba realizovati obaveze iz Mape puta za dekarbonizaciju Energetske zajednice, počevši od pune primjene monitoringa, izvještavanja i verifikacije emisija radi uvođenja određivanja cijene karbona i usklađivanja sa Sistemom EU-a za trgovanje emisijama (ETS)“, navode u Delegaciji EU, uz napomenu da se još uvijek čeka na finalizaciju i usvajanje Energetskog i klimatskog plana (NECP).

Da Brisel ne nudi samo deklarativnu podršku, pokazuju podaci o konkretnim investicijama odobrenim kroz Investicioni okvir za Zapadni Balkan (WBIF).

BiH je dobila 67,4 miliona evra bespovratnih sredstava za projekte poput vjetroelektrana (VE) „Poklečani“ (132 MW) i „Vlašić“ (50 MW), te modernizaciju HE Čapljina.

Projekat VE „Poklečani“ u Posušju je u proceduri finansiranja i pripreme za izgradnju. Savjet ministara BiH je osigurao bespovratna i kreditna sredstva.

Ni VE Vlašić takođe nije izgrađena, ali je projekat odobren i finansijski pripremljen. Parlament Federacije BiH je prihvatio zaduženje za realizaciju projekta uz kredit EIB-a.

Za HE Čapljina je krajem 2024. godine odobren grant od tri miliona evra, a tek prije tri mjeseca je ratifikovan u državnom parlamentu između BiH i razvojne banke Njemačke (KFW). Novac je na raspolaganju do kraja 2028. godine.

Pored toga, tu su i višemilionski programi poput „EU4Energy“ i „EU4Energy Efficiency“, koji je sa radom počeo u septembru 2025. godine, fokusirajući se na renoviranje javnih objekata i uvođenje ESCO modela finansiranja.

Jedan od najopipljivijih dokaza podrške je Paket energetske pomoći vrijedan 70 miliona evra, kojim su obezbijeđene subvencije za više od 133.000 ugroženih domaćinstava u BiH, dok je energetski unaprijeđeno 4.000 domova i 400 preduzeća.

Slična situacija, ali sa još većim ciframa, bilježi se u Srbiji. Evropska unija je u posljednjih 20 godina u energetski sektor Srbije uložila više od milijardu evra, a trenutno se realizuju projekti koji su ključni za njenu energetsku nezavisnost i tranziciju.

Jedan od najznačajnijih projekata je Gasni interkonektor Srbija–Bugarska, za koji je EU dala bespovratnih 49,6 miliona evra, čime je omogućena diverzifikacija snabdijevanja i smanjenje zavisnosti od jednog izvora.

Pored gasa, fokus je na prenosnoj mreži – projekat Transbalkanski koridor, koji spaja mreže Srbije, Crne Gore i BiH sa EU, podržan je sa preko 30 miliona evra grantova.

Kao odgovor na energetsku krizu, Srbija je u februaru 2023. godine od EU dobila paket budžetske podrške od 165 miliona evra. Taj novac je, slično kao u BiH, iskorišten za direktnu pomoć energetski ugroženim domaćinstvima (preko 190.000 korisnika) i malim preduzećima, ali i za modernizaciju distributivne mreže i ugradnju pametnih brojila.

Posebno se izdvajaju projekti energetske sanacije javnih objekata, poput VMA ili hitne pomoći u Beogradu, te masovna ulaganja u daljinsko grijanje. Kroz program „Obnovljiva energija u sistemima daljinskog grejanja u Srbiji“, EU direktno pomaže da se ugalj i mazut u toplanama zamijene biomasom i solarnom energijom.

Ipak, bilo bi naivno svu krivicu svaliti isključivo na domaće adrese. Dok Evropska unija dekarbonizaciju promoviše kao ekološki imperativ, mehanizam CBAM-a se u regionu sve češće doživljava kao suptilan oblik ekonomskog protekcionizma kojim Brisel štiti sopstvenu industriju od jeftinije robe koja dolazi van njenih granica.

Finansijska pomoć koju EU nudi često dolazi upakovana u nepreglednu šumu procedura i uslova koji su dizajnirani za razvijene administracije, a ne za krhke sisteme kakvi su u BiH i Srbiji.

Činjenica je da Brisel od regiona traži radikalne rezove u rekordnim rokovima, zaboravljajući da su se najrazvijenije evropske ekonomije decenijama bogatile upravo na fosilnim gorivima.

Njemačka je primjera radi sve do 2003. godine imala preko 50 odsto struje dobijene iz uglja i termoelektrana. Takođe, udio uglja je za vrijeme energetske krize od nepunih 25 odsto 2020. godine skočio na 36,52 odsto u 2022. godini.

Ulazak u 2026. godinu donosi kraj perioda u kojem se o energetici moglo samo debatovati. Realnost CBAM faktura će vrlo brzo ogoliti rezultate višegodišnjeg zastoja.

Na toj klackalici između strogih uslova EU i domaće inertnosti, najveći gubitnici neće biti političari ni birokrate, već privreda i građani koji će plaćati cijenu nespremnosti za energetsku budućnost koja je već stigla.