SARAJEVO – Prema jednom od ranijih istraživanja Centra za razvoj medija i analize, institucije vlasti na svim nivoima u BiH godišnje izdvajaju oko 30 miliona konvertibilnih maraka za finansiranje medija.
Od tog iznosa, približno 1,5 miliona KM troši se na objavljivanje oglasa, javnih poziva i konkursa. Dodatnih više od pet miliona maraka odlazi na angažovanje medija koji prate rad opštinskih vlasti, izrađuju hronike događanja ili učestvuju u drugim oblicima promocije.
Gotovo tri četvrtine svih sredstava namijenjenih za medije usmjerava se na javne medije, uključujući entitetske novinske agencije Fena i Srna te televizijske servise FTV i RTRS. Županijske i opštinske vlasti u Federaciji BiH oko 80 posto svog medijskog budžeta troše na finansiranje lokalnih javnih medija. U Republici Srpskoj opštinske vlasti za iste svrhe izdvajaju oko 60 posto raspoloživih sredstava. Preostali dio budžeta koristi se za različite promotivne i oglašivačke aktivnosti putem ugovora.
Većina lokalnih javnih televizijskih stanica koje se finansiraju iz budžeta posluje s gubitkom. Ipak, to ne utiče na nivo izdvajanja – naprotiv, u pojedinim slučajevima ona se čak i povećavaju. Sredstva koja ti mediji dobijaju najčešće su nepovratna, a tijela vlasti pritom uglavnom nemaju nikakav prihod od njihovog poslovanja. Neki javni mediji finansiraju se iz više različitih budžeta na temelju ugovora o osnivanju, dok se određeni privatni mediji sufinansiraju iz budžeta zbog suvlasničkog udjela lokalnih vlasti u tim medijima.
Građane Mostara pitali smo smatraju li da lokalne, županijske, federalne ili državne vlasti trebaju finansirati medije.
Trebaju li vlasti financirati medije? pic.twitter.com/I9Y0yaLBZH
— hercegovina.info (@hercegovinainfo) May 8, 2025
Vlada HNŽ-a prošle godine obznanila je kako podstiču ukupno 29 medija “mješovite nacionalne vlasničke strukture”, koji objavljuju sadržaj na jezicima sva tri konstitutivna naroda. Ukupan iznos raspodijeljenih sredstava iznosi 220.000 KM.
Nisu bili jasni kriteriji dodjele podrške, a činjenica je da su izostavljeni najčitaniji županijski mediji. U isto vrijeme, sredstva su dodijeljena i medijima bez jasno istaknutih podataka o vlasništvu, bez registriranih novinara ili impresuma, a dio njih se bavi isključivo kopiranjem tuđih sadržaja i političkom promocijom.
Na tom popisu Vladi bliskih medija našao se i medij Vijesti.ba koji je u vlasništvu Radio M, a prema svim javno dostupnim podacima riječ je o mediju sa sjedištem u Sarajevu bez redakcije i novinara na području Hercegovačko-neretvanske županije.
Iz Vlade HNŽ nisu odgovorili na naše upite koja jedinica lokalne samouprave je predložila ovaj medij, a nije ih spriječio ni zakonski propisan rok u kojem nam trebaju odgovoriti. Za nagradu više ne dobijamo na službeni redakcijski mail izvještaje Vlade.
Odgovor zastupniku Vasilju
Mirko Vasilj, HRS-ov zastupnik u Skupštini HNŽ tražio je od Vlade HNŽ podatke o preciznim kriterijima za dodjelu sredstava medijskim kućama za 2024. godinu.
“U skladu sa traženim, obavještavamo Vas da su sredstva u iznosu od 220.000 KM utrošena za podršku medijskim kućama na temelju prijedloga pojedinih jedinica lokalne samouprave, kao i na temelju pojedinačnih zahtjeva, uz poštivanje kriterija navedenih u Odluci o načinu utroška novčanih sredstava utvrđenih budžetom HNŽ-a za 2024. godinu”, stoji u obrazloženju Ministarstva znanosti, prosvjete, kulture i sporta koje potpisuje ministar Adnan Velagić.
Vasiljev stranački kolega Slavko Zovko iz mostarskog ogranka na sjednici Gradskog vijeća Grada Mostara tražio je obustavu finansiranja medija Mostarski.ba i Mostarska panorama zbog permanentnog subjektivnog izvještavanja i informisanja javnosti.
Za razliku od Vlade HNŽ, Vlada Hercegbosanske županije izričita je u svojim uslovima. Objavljen je javni poziv za dodjelu sredstava iz budžeta za 2025. godinu za projekte javnog informisanja od opšteg interesa.
Finansijska podrška biće usmjerena prema lokalnim medijima koji izvještavaju o radu Vlade i županijskih institucija, promiču pravo na pristup informacijama te doprinose razvoju privrednih, kulturnih, obrazovnih i društvenih tema važnih za građane HBŽ-a.
Na konkurs se mogu prijaviti registrovani mediji – štampani, radijski, televizijski i elektronski – koji djeluju na području županije i ispunjavaju uvjete propisane Javnim pozivom.
Novinarke Nermina Voloder i Sanela Hodžić u svom istraživanju pisale su o kriznim i političkim osjetljivim situacijama.
“U kriznim i politički osjetljivim situacijama, javni mediji u Bosni i Hercegovini često ne uspijevaju ispuniti svoju osnovnu zadaću – služenje javnom interesu. Primjeri iz proteklih godina ukazuju na jasne političke utjecaje na uređivačku politiku.
Tokom masovnih građanskih protesta u Tuzli 2014. godine, lokalna kantonalna televizija odlučila je uopšte ne izvještavati o događajima, iako su se odnosili na ključna društvena pitanja. Odluka je obrazložena “neutralnošću”, no u javnosti je doživljena kao znak političkog pritiska.
Slično je bilo i tokom lokalnih izbora 2016. godine. Televizija Kantona Sarajevo, finansirana iz kantonalnog budžeta, dominantno je izvještavala o uspjesima vladajuće stranke, zanemarujući propuste vlasti i izostavljajući stavove opozicije. U jednoj centralnoj informativnoj emisiji premijer Kantona Sarajevo dobio je čak 15 minuta za razne teme – od fiskalne politike do obnove infrastrukture.
U Goraždu, RTV Bosanskopodrinjskog kantona koristila je sličan obrazac – načelnik opštine Goražde tokom kampanje pojavljivao se u gotovo svim prilozima dnevnika, često u promotivnom tonu. U jednoj emisiji prikazan je tri puta kako presijeca vrpce i jednom igra tenis s ministrom”, stoji u dijelu njihovog rada.
Mediji u Evropskoj uniji
Profesor Milan Živković u svom naučnom radu dotakeo se finansiranja medija u Evropskoj uniji. Kako je naveo, u Evropskoj uniji javno finansiranje medija smatra se ključnim za očuvanje slobode izražavanja, pluralizma te kulturne i jezične raznolikosti. Iako podrške podliježu pravilima tržišnog natjecanja, Evropska komisija ih ispituje samo kada mogu uticati na konkurenciju među državama članicama, dok se podrške unutar jedne zemlje – posebno za kulturne i medijske sadržaje – u pravilu dopuštaju.
Državne podrške mogu uključivati razne oblike pomoći, poput bespovratnih sredstava, subvencija kamata, poreskih olakšica, zajmova ili otpisa dugova. Poseban status imaju projekti koji se odnose na promociju kulture i očuvanje baštine.
Na temelju Ugovora o EU, Komisija kroz programe poput Kreativna Evropa sustavno podupire medijske i audiovizuelne sadržaje. Agencija EACEA provodi finansiranje televizijskih projekata, a jasno definisani kriteriji omogućuju transparentnu raspodjelu sredstava.
Iako EU tradicionalno ne daje direktne državne podrške, one su se nakon ekonomske krize 2008. počele fleksibilnije tumačiti, posebno u pogledu finansiranja javnih servisa i ostalih usluga od opšteg ekonomskog interesa. Takođe, uvedena je tzv. “de minimis” podrška male vrijednosti do 200.000 evra (za javne usluge i do 500.000 eura) u periodu od tri godine, koja ne zahtijeva prethodno odobrenje Komisije.
Uredbom iz 2014. dodatno je proširen spektar dopuštene podrške bez potrebe prijave Bruxellesu, čime su države dobile više prostora za provođenje kulturnih i medijskih politika na lokalnom i nacionalnom nivou. Fokus evropske regulative sve se više pomiče s ograničavanja potpora na njihovo kvalitetno upravljanje i naknadnu procjenu učinka.
Budućnost novinarstva u BiH
Novinarstvo u BiH suočava se s nizom ozbiljnih izazova koji prijete opstanku profesije i kvalitetu informisanja građana. Podaci prikupljeni uz podršku Evropske unije otkrivaju zabrinjavajuće trendove u obrazovanju, zapošljavanju, sigurnosti i ravnopravnosti u medijskom sektoru.
Broj studenata novinarstva u BiH znatno je opao tokom posljednjeg desetljeća, što bi dugoročno moglo rezultirati manjkom kvalifikovanih kadrova. Istovremeno, novinarske plate ostaju niske – u rasponu od 330 do 1.000 evra – i ne prate inflaciju ni rast troškova života. Na nacionalnom nivou ne postoji sindikat koji bi štitio prava novinara, što dodatno otežava položaj zaposlenih u sektoru.
Nesigurnost zaposlenja sve je izraženija. Tokom 2023. godine čak 444 novinara u Federaciji BiH i 108 u Republici Srpskoj bilo je bez posla. Većina novinara angažovana je preko kratkoročnih ugovora ili radi honorarno, što produbljuje osjećaj nestabilnosti i izloženosti.
Uz to, broj napada na novinare i kršenja njihovih prava raste. Tokom prošle godine zabilježeno je 87 takvih slučajeva, što je porast u odnosu na 79 iz 2022. godine. Velik broj tužbi za klevetu dolazi upravo od političara, često zbog sadržaja koji je u interesu javnosti, što dodatno stvara pritisak na slobodu govora. Hercegovina.info
