EU fondovi – novac nadohvat ruke

BANJALUKA, Malo je poznato da je Evropska unija najveći donator na svijetu. Više od 100 programa i potprograma otvoreni su državama na Starom kontinentu u kojima im se nudi finansijska podrška za realizaciju ideja. Uslovi za dobijanje novca za projekte zavise od statusa zemlje – da li je punopravni član, zemlja kandidat ili, kao što je to slučaj BiH, “zamalo kandidat”.
I BiH, odnosno RS, ima pravo na ponešto od novca evropskih poreskih obveznika, nažalost malo je onih koji se mogu pohvaliti da ih Brisel finansijski podržava u realizaciji poslovnih ili nekih drugih planova. Bilo bi pogrešno reći da je ovo endemična pojava povezana isključivo sa BiH. Veliki problem sa neiskorištenim sredstvima iz evropskih fondova imaju sve zemlje članice Unije ali i zemlje kandidati. Međutim, njihov procenat iskorištenosti sredstava znatno je veći nego što je to slučaj sa BiH. RS je, vjerovatno, u još težem položaju. Zbog komplikovanog uređenja i niskih političkih strasti, novac EU koji u BiH dolazi uglavnom preko Sarajeva, u vrlo malim količinama završava u Republici Srpskoj.

Instrument za pretpristupnu podršku: To, međutim, nije i jedini razlog. Bilo bi pošteno reći da su i sami privrednici, koji bi, osim institucija vlasti, trebalo da koriste fondove EU, poprilično nezainteresovani. Ili preciznije, dalje od zainteresovanosti se u pravilu ne ide. Osnovna prepreka jesu nimalo jednostavne procedure apliciranja za sredstva iz EU. Poslovično komplikovana briselska birokratija, pobrinula se da, ako će već nekome dati novac, taj neko mora dobro da se oznoji da bi objasnio zašto ga treba i na što će ga trošiti. U zemlji u kojoj se većina poslova sklapa u kafanama i “uprijeko”, procedura koju zahtijeva Brisel djeluje besmisleno i nepotrebno.
Evropski kriteriji nisu prvi put uvedeni u slučaju BiH, oni su postojali i ranije pa su zemlje uspijevale da izađu na kraj sa obimnom papirologijom. U tome su imale pomoć svojih vlada ali i nevladinog sektora. U tu svrhu pokrenut je i projekat “EUpomoć” čiji je osnovni cilj da pomogne poslovnoj javnosti Republike Srpske da se lakše probije kroz briselsku birokratsku šumu na putu ka EU fondovima.
Tokom vremena, EU je razvila širok spektar spoljnih programa pomoći što je dovelo do uspostavljanja više od 30 različitih pravnih instrumenata. Potreba da se olakša koherentnost i da se unaprijedi dosljednost u djelovanju Unije, kao i da se postignu bolji rezultati i veći uticaj sa dostupnim sredstvima dovela je do toga da Evropska komisija predloži pojednostavljen okvir za spoljna djelovanja tokom perioda 2007-2013.
Nova (i manja) sredstva za spoljne odnose stoga su napravljena tako da prije svega regulišu saradnju EU sa zemljama u razvoju i industrijalizovanim zemljama, zatim politiku EU prema susjednim zemljama, proširenje i druge posebne teme. Među novim predloženim pravnim osnovama, Komisija je Evropskom parlamentu i Savjetu Evrope predstavila Instrument za pretpristupnu podršku – IPA koji je usvojen 17. jula 2006. Na raskršću između spoljne pomoći i unutrašnje politike, IPA ima cilj da pruži potrebnu podršku zemljama koje su kandidati i potencijalni kandidati za članstvo u EU.

Pet komponenti: IPA zamjenjuje pet ranijih instrumenata za pretpristupnu podršku, PHARE, ISPA, SAPARD, instrument za Tursku i CARDS, i na taj način ujedinjuje pretpristupnu podršku pod jedinstvenu pravnu osnovu. IPA je napravljen tako da se bolje prilagodi različitim ciljevima i napretku svakog korisnika te da omogući ciljanu i efikasnu podršku u skladu sa njihovim potrebama i razvojem.
IPA se sprovodi kroz pet komponenti: podrška u tranziciji i institucionalna izgradnja, regionalna i prekogranična saradnja, regionalni razvoj, razvoj ljudskih resursa i razvoj ruralnih područja.
Bosna i Hercegovina, kao “zemlja potencijalni kandidat” za priključenje EU, može da se prijavi samo za korištenje fondova iz prve dvije komponente, odnosno za pomoć u tranziciji i izgradnji institucija te i regionalnoj i prekograničnoj saradnji.
Pomoć u tranziciji i izgradnja institucija, kao svojevrsni nastavak PHARE programa, uz izuzetak komponente ekonomske i socijalne kohezije, podržava aktivnosti usmjerene na izgradnju i jačanje institucionalnog okvira u vezi sa usvajanjem i sprovođenjem pravnog nasljeđa EU. Potencijalni korisnici te komponente su tijela državne uprave, tijela u javnom vlasništvu, nevladine organizacije, poslovne zajednice te ostala neprofitna tijela.
Prekogranična saradnja podržava aktivnosti u vezi sa saradnjom sa zemljama članicama i zemljama korisnicama programa IPA, a zasniva se na višegodišnjem programu prekogranične saradnje. Potencijalni korisnici te komponente su pogranične regije. Dakle, EU kroz IPA fondove pomoć usmjerava u sljedeće sektore: jačanje demokratskih institucija i vladavine prava, reformu javnih službi, sprovođenje ekonomskih reformi, promovisanje poštovanja ljudskih prava i prava manjina, kao i jednakosti među polovima, podršku razvoju civilnog društva i unapređenje regionalne saradnje te doprinos održivom razvoju i smanjenju siromaštva.
Ostale tri komponente dostupne su samo zemljama kandidatima za priključenje – što je sljedeći korak za Bosnu i Hercegovinu u procesu priključenja Uniji.

Drugi finansijski instrumenti
Osim sredstava iz IPA programa Republici Srpskoj dostupni su i drugi, manje poznati, finansijski instrumenti EU poput: „Tempus programa“, „Twinning programa“, Programa za jugoistočnu Evropu, Spoljne saradnje programa “Erazmus Mundus”, “EUREKA actions”, “Jean Monnet”…

Uspješni projekti
Da priča o EU fondovima nije tek isprazno naklapanje svjedoče projekti u Republici Srpskoj realizovani sredstvima EU. Jedan od njih je “Avanturističko odmaralište Vrbas”, koji je realizovan kroz „EURED“ program uz pomoć Grada Banjaluka. Cilj projekta bio je da doprinese razvoju održivog i konkurentnog ekološkog i avanturističkog turizma u okolini rijeke Vrbas. Projekat “Korito rijeke Save” i projekat “Integrisano upravljanje čvrstim otpadom”, takođe su primjeri uspješne saradnje sa EU, kao i projekat “Pomoć EU fiskalnoj politici BiH”.
Od 2007. godine u oblasti poljoprivrede i ruralnog razvoja odobreno je pet projekata u vrijednosti od 11,2 miliona evra. Svi oni realizovani su u sklopu IPA programa. Reporter