BEOGRAD – U socijalističkoj Jugoslaviji postojale su kompanije koje nisu samo zapošljavale desetine hiljada ljudi, već su kroz izvozne projekte donosile i značajne devizne prihode.
Pogledajmo pet najvećih industrijskih giganata, čime su se bavili, koliko su ljudi zapošljavali i zbog čega su nestali sa tržišta.
Brodogradilišta u Splitu, Rijeci i Puli bila su simbol industrijskog potencijala Jugoslavije. Proizvodila su putničke, teretne i specijalne brodove, koji su izvoženi u Sjedinjene Američke Države, Zapadnu Evropu i na Bliski istok. Sa 20.000 do 30.000 zaposlenih u pojedinim brodogradilištima, raspolagala su dokovima, montažnim i mašinskim pogonima. Propast je nastupila zbog visokih troškova proizvodnje, zastarjele tehnologije i jačanja konkurencije iz Azije tokom osamdesetih i devedesetih godina.
Zagrebačka kompanija Rade Končar proizvodila je električne uređaje, transformatore, industrijsku opremu i električne mašine. Sa 10.000 do 15.000 zaposlenih, imala je fabrike, istraživačke centre i široku distributivnu mrežu. Njeni proizvodi izvoženi su u Istočnu i Zapadnu Evropu, na Bliski istok i u Sovjetski Savez. Do propasti je došlo zbog zastarjele tehnologije, otvaranja tržišta tokom devedesetih godina i privatizacije koja nije uspjela da sačuva raniji obim proizvodnje.
Sarajevski gigant Energoinvest bio je jedan od ključnih izvoznih partnera u Africi, na Bliskom istoku i u Sovjetskom Savezu, realizujući elektroenergetske instalacije i velike infrastrukturne projekte. Sa 20.000 do 25.000 zaposlenih, kompanija je imala projektne kancelarije, montažne kapacitete i proizvodnju opreme. Rat u periodu od 1992. do 1995. godine razorio je proizvodne pogone i tržišta, što je dovelo do rasparčavanja kompanije na manja preduzeća.
Industrija mašina i traktora (IMT) iz Beograda proizvodila je traktore, poljoprivredne mašine i industrijsku opremu. Sa 10.000 do 15.000 zaposlenih, raspolagala je fabrikama za montažu, proizvodnju dijelova i istraživačkim laboratorijama. Propast je uslijedila zbog zastarjele proizvodnje, neefikasnog upravljanja i neuspješne privatizacije tokom dvijehiljaditih godina.
Zagrebačka Prvomajska proizvodila je konfekciju, odjeću i uniforme, koje su se tokom sedamdesetih i osamdesetih godina izvozile u Zapadnu Evropu i Sjedinjene Američke Države. Sa 15.000 do 20.000 zaposlenih, imala je fabrike, dizajnerske studije i prodajne salone. Nakon devedesetih godina, otvaranje tržišta i jeftinija azijska konkurencija doveli su do privatizacije i drastičnog smanjenja tržišnog udjela.
Ove kompanije bile su stubovi jugoslovenske ekonomije, zapošljavale desetine hiljada ljudi i donosile značajne devizne prihode kroz izvoz. Njihova propast povezana je sa zastarjelim tehnologijama, liberalizacijom tržišta, privatizacijom i ratovima, ali njihov uticaj na industrijski razvoj Jugoslavije ostaje neizbrisiv.